Równe szanse mimo różnic

Przy ubieganiu się o dofinansowanie równie ważne jak dobre zaplanowanie projektu jest spełnienie szeregu kryteriów związanych z wartościami, jakie przyświecają Unii Europejskiej. Do nich zaliczają się m.in. zasada równości szans kobiet i mężczyzn oraz zakaz dyskryminacji ze względu na płeć.

W art. 3 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej zapisano, że jednym z zadań UE jest wspieranie równości kobiet i mężczyzn. Przepis ten wywodzi się jeszcze z Traktatu Rzymskiego – międzynarodowej umowy podpisanej w 1957 r., która stworzyła podwaliny pod proces integracji europejskiej. Zawarty w nim art. 119 ustanawiał obowiązek zapewnienia przez państwa jednakowego wynagrodzenia dla mężczyzn i kobiet za jednakową pracę. Obecnie zasada równości szans ma znacznie szersze znaczenie i odnosi się do wszystkich obszarów życia politycznego, gospodarczego, społecznego i kulturalnego. Pomimo sześćdziesięciu lat wdrażania tej zasady w życie ostatnie statystyki pokazują, że wciąż pozostaje wiele do zrobienia. Według badań przeprowadzonych na zlecenie Komisji Europejskiej w 2015 r. problem nierówności wciąż jest zauważalny: kobiety otrzymują wynagrodzenie niższe średnio o ok. 16% za godzinę pracy, są niewystarczająco reprezentowane na wysokich stanowiskach (np. zajmują tylko 27% miejsc w parlamentach, 18% w radach zarządów europejskich firm, a tylko w 3% firm zasiadają na najwyższym stanowisku prezesa zarządu). Jak pokazują wyniki ankiety, skala wyzwań na naszym własnym podwórku jest ciągle duża – tylko 46% respondentów z Polski udzieliło w badaniu jednoznacznego potwierdzenia (odpowiedź: „zgadzam się całkowicie”), że równość płci należy do katalogu praw człowieka. Spośród państw członkowskich UE gorszy wynik zanotowała tylko Litwa (39%).

Najważniejszymi dokumentami w zakresie realizacji zasady równości szans kobiet i mężczyzn (ang. gender mainstreaming) w procesie wdrażania Funduszy Europejskich, są „Agenda działań na rzecz równości szans i niedyskryminacji w ramach funduszy unijnych na lata 2014-2020” oraz ministerialne „Wytyczne w zakresie realizacji zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami oraz zasady równości szans kobiet i mężczyzn w ramach funduszy unijnych na lata 2014-2020”, oba wydane w 2015 r. Agenda wskazuje zakres działań ukierunkowanych na budowanie społecznej świadomości i wiedzy na temat równości szans, jakie powinny podejmować wszystkie podmioty zaangażowane w realizację Funduszy Europejskich – zarówno te decydujące o przyznaniu środków finansowych, jak i ich beneficjenci. Wytyczne zostały wydane w celu zapewnienia spójności stosowania zasady równości szans. Dokument ten zawiera opis konkretnych działań, metod i środków, jakie powinny zostać wzięte pod uwagę na każdym z etapów wdrażania programów operacyjnych oraz realizacji samych projektów.

Standard minimum

W obecnej perspektywie finansowej Fundusze Europejskie są wydatkowane w oparciu o tzw. podwójne podejście (ang. dual approach). Zgodnie z nim obok wyodrębnienia środków dedykowanych wyrównywaniu szans równie ważnym instrumentem realizacji tej zasady jest wymóg jej uwzględnienia we wszystkich projektach i na każdym etapie wdrażania regionalnych programów operacyjnych. Tym samym każdy wniosek o dofinansowanie jest oceniany pod kątem realizacji zasady równości szans.

W przypadku działań współfinansowanych z Europejskiego Funduszu Społecznego przy ocenie projektów pod uwagę brane jest spełnienie standardu minimum, czyli pięciu szczegółowych kryteriów pozwalających ocenić stopień realizacji zasady równości szans. Za ich uwzględnienie można otrzymać do 6 punktów. W ogłoszeniu konkursowym powinna znajdować się informacja, jaki poziom punktowy oznacza spełnienie standardu minimum (zazwyczaj są to 3 punkty). Brak uzyskania minimalnej liczby punktów oznacza odrzucenie wniosku, dlatego warto zadbać o jego dodatkowe przejrzenie pod tym kątem. Od standardu minimum można odstąpić, jeżeli jego zastosowanie jest ograniczone, np. ze względu na zamkniętą rekrutację i niemożność zbalansowania udziału uczestników projektu ze względu na płeć. Inną sytuacją jest szczególny profil działalności projektodawcy i związane z tym ograniczenia statutowe (np. ze statutu projektodawcy wynika, że wspiera on konkretną grupę).

W działaniach współfinansowanych z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego stosowanie standardu minimum nie jest wymagane, jednak w karcie oceny projektu znajduje się przynajmniej jedno pytanie pozwalające na ocenę spełniania zasady równości szans lub neutralności projektu ze względu na nią. Warto pamiętać, że realizacja zasady równości szans nie kończy się na etapie oceny wniosku. Jej przestrzeganie podlega ocenie także w trakcie kontroli, a ponadto powinno zostać uwzględnione w dokumentach sprawozdawczych.

 

Kryteria spełnienia standardu minimum:

  1. Informacje potwierdzające istnienie (albo brak) barier równościowych w obszarze tematycznym interwencji i/lub zasięgu oddziaływania projektu.
  2. Uwzględnienie działań odpowiadających na zidentyfikowane bariery równościowe.
  3. W przypadku stwierdzenia braku barier równościowych uwzględnienie działań zapewniających przestrzeganie zasady równości szans kobiet i mężczyzn na każdym etapie.
  4. Podanie wskaźników realizacji projektu w podziale na płeć i/lub opis, w jaki sposób rezultaty przyczynią się do zmniejszenia barier równościowych.
  5. Wskazanie, jakie działania zostaną podjęte w celu zapewnienia równościowego zarządzania projektem.

Źródło: załącznik nr 1 do „Wytycznych w zakresie realizacji zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami oraz zasady równości szans kobiet i mężczyzn w ramach funduszy unijnych na lata 2014-2020”

 

Wiarygodność i racjonalność

Starając się o dofinansowanie, na pytania związane z realizacją równości szans kobiet i mężczyzn nie wystarczy odpowiedzieć ogólnikowo, np. zapewniając, że wszystkie działania w ramach projektu będą brały pod uwagę tę zasadę. Niezbędne jest wskazanie, jakie starania projektodawca zamierza podjąć. Dopiero opis szczegółowych działań będzie stanowił podstawę do przyznania punktów za spełnienie standardu minimum. Analogicznie wnioskodawca wskazujący na wyjątkowy charakter swojego projektu musi uzasadnić, dlaczego nie powinien być oceniany pod kątem kryteriów składających się na standard minimum.

– Pamiętajmy, że Fundusze Europejskie muszą być wydatkowane racjonalnie, dlatego nie powinniśmy obawiać się tego, że w uzasadnionym przypadku odejdziemy od zasady gender mainstreamingu. Mieliśmy taką sytuację w projekcie współfinansowanym z Europejskiego Funduszu Społecznego „Doskonalenie kompetencji zawodowych pracowników pomocy społecznej w województwie pomorskim” realizowanym przez nasz Ośrodek w latach 2008-2015. Projekt ten obejmował organizację szkoleń dla pracowników oraz wolontariuszy instytucji pomocy i integracji społecznej. Przez pierwszych 5 lat to mężczyźni mieli pierwszeństwo w rekrutacjach na szkolenia, ponieważ zawód ten jest niezwykle sfeminizowany [około 90% pracowników pomocy społecznej stanowią kobiety – przyp. aut.]. Jednak w latach 2014-2015, zgodnie z obowiązującymi wytycznymi, podstawowym kryterium stały się kompetencje oraz wiedza, a nie płeć – wyjaśnia Barbara Niemiec z Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Pomorskiego.

Pamiętajmy też, że realizacja zasady równości płci nie ogranicza się tylko do kryteriów naboru na szkolenia. Powinna być ona zaznaczona we wszystkich istotnych elementach projektu, np. w projektach infrastrukturalnych pod uwagę powinny zostać wzięte ograniczenia w przemieszczaniu się osób z wózkiem dziecięcym, z kolei w budynkach świadczących usługi publiczne powinny znajdować się kąciki z zabawkami, w których dzieci mogą spędzić czas, kiedy ich rodzic załatwia sprawy urzędowe. Innym przykładem może być lokalizacja przewijaków dla dzieci w miejscu, z którego swobodnie mogą korzystać rodzice obojga płci. Obszerny katalog przykładowych działań został zawarty w poradniku Ministerstwa Rozwoju „Jak realizować zasadę równości szans kobiet i mężczyzn w projektach finansowanych z Funduszy Europejskich 2014-2020” (s. 101-148).

Czym jeszcze powinni kierować się projektodawcy?

Przystępując do przygotowania wniosku, powinniśmy przeprowadzić analizę problemów pod kątem płci i odpowiedzieć na pytanie, czy któraś z grup jest w trudniejszym położeniu (np. jest niedostatecznie reprezentowana w konkretnym zawodzie lub na konkretnym stanowisku) i czy w związku z tym należy promować w projekcie udział osób należących do takiej grupy. W przypadku odpowiedzi twierdzącej należy wskazać przyczyny, które powodują istnienie nierówności w sytuacji kobiet i mężczyzn (tzw. bariery równościowe). Kolejnym etapem jest określenie pożądanego poziomu zmian i zaplanowanie konkretnych działań, które powinny zostać podane we wniosku o dofinansowanie.

 

Najczęstsze bariery równościowe:

  1. Segregacja pozioma (dominacja jednej z płci w określonych zawodach, podział sektorów gospodarki i zawodów na „męskie” i „kobiece”) i pionowa (utrudniony dla kobiet dostęp do awansu, zajmowania stanowisk kierowniczych i decyzyjnych; opisują to pojęcia „szklany sufit”, „szklane ściany”, „lepka podłoga”, „szklane ruchome schody”) na rynku pracy.
  2. Różnice w płacach kobiet i mężczyzn zatrudnionych na równoważnych stanowiskach i wykonujących te same obowiązki.
  3. Mała dostępność elastycznych rozwiązań czasu pracy.
  4. Niski udział mężczyzn w wypełnianiu obowiązków rodzinnych.
  5. Niski udział kobiet w procesach podejmowania decyzji.
  6. Doświadczanie przemocy.
  7. Niewidoczność kwestii płci w ochronie zdrowia.
  8. Niewystarczający system opieki przedszkolnej lub opieki instytucjonalnej nad dziećmi w wieku do 3 lat.
  9. Stereotypy dotyczące płci.
  10. Dyskryminacja wielokrotna, czyli ze względu na dwie lub więcej przesłanek.

 Źródło: „Jak realizować zasadę równości szans kobiet i mężczyzn w projektach finansowanych z Funduszy Europejskich 2014-2020”, Warszawa 2016

 

O ile na etapie analizy projektodawca każdorazowo powinien mieć na uwadze podział na płeć (uwzględnienie tego rozróżnienia na etapie planowania działań jest oczywiście zależne od zidentyfikowania barier równościowych), o tyle nie ma takiego wymogu na etapie definiowania wskaźników i planowania rezultatów. Jednak w przypadku, gdy dojdziemy do wniosku, że potrzeby każdej z płci są inne, warto rozważyć zastosowanie takiego rozróżnienia. Ostatnim etapem, w którym powinniśmy zwrócić uwagę na realizację zasady równości szans, jest zarządzanie projektem. W jaki sposób można to zrobić? Na przykład przez odpowiednią organizację pracy (m.in. umożliwienie telepracy) czy zagwarantowanie udziału obu płci w podejmowaniu decyzji w projekcie.

Zasada równości szans bez wątpienia pozostaje ważnym elementem wdrażania Funduszy Europejskich. Dzięki niej projekty współfinansowane ze środków unijnych wpływają nie tylko na rozwój naszego otoczenia czy kompetencji osób w nich uczestniczących, ale przyczyniają się do redukcji społecznych stereotypów i likwidacji barier, których często nie dostrzegamy. Dbajmy, aby proces zmian, który wspiera RPOWZ 2014-2020, nie ustawał wraz z zakończeniem okresu trwałości projektów, ale był nieodłącznym elementem organizacji naszego społeczeństwa.

Łukasz Szoszkiewicz